بایگانی مطالب

مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای (ICILS) 2018 در ایران

اجرای مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای (ICILS) 2018 در ایران

دکتر ابراهیم طلائی (دانشگاه تربیت مدرس)

اسماعیل عظیمی (دانشجوی دکتری فنّاوری آموزشی دانشگاه تربیت مدرس)

مقدمه

مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای[۱] (ICILS) حوزه‌های مختلفی را که در آن‌ها قشر جوان سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای[۲] (CIL) را به‌منظور مشارکت بیشتر در عصر دیجیتالی گسترش می‌دهند، موردبررسی و مطالعه قرار می‌دهد. سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای عبارت است از توانایی افراد در استفاده از رایانه در زمینه‌های جستجو، ایجاد و برقراری ارتباط به‌منظور مشارکت مؤثر در خانه، مدرسه، محل کار و جامعه. (Fraillon,Schulz&Ainley,2013,p. 17). مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای در واقع پاسخی به استفاده‌ی در حال افزایش فناوری اطلاعات و ارتباط[۳] (ICT) در جوامع مدرن و نیاز مردم به گسترش مهارت‌های مرتبط جهت مشارکت مؤثر در عصر دیجیتالی است. همچنین این آزمون لزوم درک بهتر زمینه‌ها و نتایج برنامه‌های آموزشی فناوری اطلاعات و ارتباط را توسط سیاستمداران و سامانه‌های آموزشی یک کشور نشان می‌دهد. مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای اولین تحقیق بین‌المللی است که توسط انجمن بین‌المللی ارزشیابی پیشرفت آموزشی[۴] (IEA) جهت جمع‌آوری اطلاعات راجع به پیشرفت دانش‌آموزان در استفاده از رایانه اجرا شده است.

مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای از یک نرم‌افزار ویژه برای ارزشیابی و طرح پرسشنامه‌ی مربوط به دانش‌آموزان در زمینه‌ی رایانه استفاده کرده است. این ابزارها در ابتدا به‌وسیله‌ی درگاه USB که به رایانه مدارس متصل شده بود، اجرا می‌شدند. اگرچه از طریق اینترنت نیز امکان دسترسی به نرم‌افزارها وجود داشت، اما استفاده از USB محیطی یکدست را برای مشارکت دانش‌آموزان، بدون درنظرداشتن کیفیت ارتباطات اینترنتی در مدارس مشارکت‌کننده، تضمین می‌کرد. اطلاعات موردنیاز یا در یک سرور به اشتراک گذاشته می‌شدند و یا به مرکز تحقیقات مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای کشور مربوطه تحویل داده می‌شدند.

مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای مرتباً تفاوت‌های بین کشورهای شرکت‌کننده در نتایج سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای و چگونگی فراهم‌سازی آموزش مربوط به سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای در کشورهای شرکت‌کننده را موردبررسی قرار داده بود. همچنین گروه مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای تفاوت‌هایی را بین کشورهای مختلف در زمینه‌ی ارتباط بین نتایج آموزشی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای، ویژگی‌های دانش‌آموزان و بافت مدارس کشف کرد.

ضرورت

تحقیقات مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای پاسخی به استفاده‌ی روبه رشد سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای است. همچنین این تحقیق به مردم کمک می‌کند تا بتوانند به‌صورت مستقل و حرفه‌ای از این فنّاوری‌ها در جهان دیجیتال استفاده کنند. از دیگر فواید این پژوهش‌ها، فراهم‌سازی منابع داده‌های ضروری در زمینه‌های مربوطه و اعلام نتایج مربوط به برنامه‌های آموزشی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای است.

اهداف

مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای بر اساس چهار هدف پژوهشی زیر شکل گرفت:

  1. تفاوت سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای بین کشورهای مختلف
  2. بررسی ابعادی از مدارس، سامانه‌های آموزشی و آموزش که با پیشرفت دانش‌آموزان در سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای مرتبط بودند.
  3. بررسی حوزه‌هایی که در آن‌ها دسترسی، آشنایی و تخصص در استفاده از رایانه با پیشرفت دانش‌آموز در سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای مرتبط بود.
  4. بررسی جنبه‌هایی از سوابق شخصی و اجتماعی دانش‌آموزان که با سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای در ارتباط بود.

نشریه‌ای که چهارچوب کلی ارزشیابی مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای را مطرح می‌کند این سؤالات را به همراه جزئیات مربوطه و متغیرهای لازم برای تجزیه‌وتحلیل آن‌ها معرفی و تشریح می‌کند (Fraillon et al. 2013).

روش‌شناسی

افراد

مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای داده‌هایی را از تقریباً 6000 دانش‌آموز پایه‌ی هشتم در بیش از 3300 مدرسه از 21 کشور مختلف یا سامانه‌های آموزشی متفاوت یک کشور جمع‌آوری کرده است. این داده‌ها توسط اطلاعاتی کسب‌شده از 35000 معلم در مدارس مذکور، مدیران مدارس و مراکز ملی تحقیقاتی مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای تکمیل شدند.

تحقیق اصلی مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای در 21 کشور شرکت‌کننده از فوریه تا دسامبر سال 2013 شکل گرفت. این تحقیق در مدارسی که دارای تقویم آموزشی نیمکره‌ی شمالی بودند، از فوریه تا ژوئن 2013 و در مدارسی که دارای تقویم آموزشی نیمکره‌ی جنوبی بودند، از اکتبر تا دسامبر 2013 انجام گرفت.

کشورهای مشارکت‌کننده

21 کشور در تحقیقات مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای شرکت کرده بودند که شامل استرالیا، بوئنوس آیرس (آرژانتین)، شیلی، کرواسی، جمهوری چک، دانمارک، آلمان، هنگ‌کنگ، کره، لیتوانی، هلند، نروژ (پایه‌ی نهم)، نیوفاندلند و لابرادور (کانادا)، انتاریو (کانادا)، لهستان، روسیه، جمهوری اسلواکی، اسلوونی، سوئیس، تایلند و ترکیه بودند. سه نمونه از این سامانه‌های آموزشی (بوئنوس آیرس، نیوفاندلند و لابرادور و انتاریو) به‌عنوان محک در این تحقیقات شرکت کردند.

ابزار

سه ابزاری که برای جمع‌آوری اطلاعات درباره‌ی معلمان و مدارس طراحی‌شده بود، از طریق رایانه (به‌وسیله‌ی اینترنت) یا به شکل کاغذی قابل انجام و اجرا بود. این سه وسیله عبارت‌اند از:

  1. یک پرسشنامه‌ی 30 دقیقه‌ای مربوط به معلم: این پرسش‌نامه از معلمان چندین سؤال در رابطه با سوابق آن‌ها، استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباط در آموزش، نگرششان به استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباط در آموزش و مشارکت در یادگیری فعالیت‌های تخصصی در زمینه‌ی استفاده‌ی آموزشی از فناوری اطلاعات و ارتباط پرسید.
  2. یک پرسشنامه‌ی 10 دقیقه‌ای در رابطه باهماهنگ‌کنندگان فناوری اطلاعات و ارتباط: این پرسش‌نامه از هماهنگ‌کنندگان فناوری اطلاعات و ارتباط در رابطه با منابع موجود در مدارس برای گسترش استفاده فناوری اطلاعات و ارتباط در آموزش و یادگیری، اطلاعاتی را دریافت کرد. این پرسش‌نامه هم حمایت‌های فنّاورانه (مثل زیربنا، سخت‌افزار و نرم‌افزار) و هم حمایت‌های آموزشی (مثل روش یادگیری تخصصی) را مطرح کرده بود.
  3. یک پرسشنامه‌ی 10 دقیقه‌ای مربوط به مدیران: این پرسش‌نامه از مدیران مدارس اطلاعاتی را در رابطه با ویژگی‌ها و روش‌های مدارس در فراهم‌سازی آموزش مربوط به سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای و ادغام فناوری اطلاعات و ارتباط با آموزش و یادگیری دریافت کرد.
هماهنگ‌کنندگان تحقیق ملی ICILS[۵] (NRCs) اطلاعاتی را از متخصصان ملی از طریق تحقیقی برخط دریافت و جمع‌آوری کردند. این متخصصان شامل کارکنان اداری یا وزارت آموزشی، سازمان‌های غیردولتی مربوطه، سازمان‌های متخصص در زمینه‌ی فنّاوری آموزشی و اجتماعات معلمان بودند. اطلاعات جمع‌آوری‌شده ابعاد مختلفی نظیر ساختار سامانه آموزشی کشور مربوطه، برنامه‌ها و قوانین استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباط در آموزش، فناوری اطلاعات و ارتباط و یادگیری دانش‌آموز در سطح ثانویه، فناوری اطلاعات و ارتباط و توسعه‌ی معلمان و در آخر، یادگیری مرتبط با فناوری اطلاعات و ارتباط و سامانه مدیریت اجرایی را در نظر داشتند.

روش اجرا

دانش‌آموزان، یک آزمون رایانه‌ای سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای را از سؤالات و فعالیت‌هایی طراحی‌شده در چهار بخش سی دقیقه‌ای انجام دادند. هر دانش‌آموز دو بخش را که به‌طور تصادفی از چهار بخش کلی مشخص‌شده بود، انجام داد که در نتیجه‌ی آن زمان داده‌شده به هر دانش‌آموز برابر با یک ساعت می‌شد.

بعد از انجام دو بخش از آزمون، از دانش‌آموزان (به‌صورت رایانه‌ای) خواسته می‌شد که یک پرسشنامه‌ی 30 دقیقه‌ای بین‌المللی را پاسخ دهند. این پرسش‌نامه شامل سؤالاتی در رابطه با ویژگی‌های اخلاقی دانش‌آموزان، تجارب قبلی استفاده از رایانه و فناوری اطلاعات و ارتباط برای انجام تکالیف درسی در مدرسه یا خارج از آن و نگرش و نظر‌گاه آن‌ها به استفاده از رایانه و فناوری اطلاعات و ارتباط بود.

ارزشیابی دانش‌آموزان بر اساس مدلی چهاربخشی بود. هر بخش از مجموعه‌ای از سؤالات و فعالیت‌های مختلف تشکیل‌شده بود که منشاءای واقع‌گرایانه و ساختاری طولی-روایی داشتند. فعالیت‌هایی که در این مدل آورده شده بود شامل مجموعه‌ای از فعالیت‌های کوچک و گسسته (که به‌طور عادی زمانی کمتر از یک دقیقه برای انجام آن‌ها نیاز بود) و فعالیت‌های جامع‌تر (که 15 الی 20 دقیقه زمان برای انجام آن‌ها لازم بود) بودند. کل مدل درمجموع شامل 62 فعالیت و سؤال بود که مجموعاً 81 نمره داشتند.

زمانی که دانش‌آموزان هر بخش را شروع می‌کردند، نمایه‌ای کلی از ساختار و هدف فعالیت‌ها به آن‌ها نمایش داده می‌شد. همچنین این نمایه محتوای فعالیت جامع و چگونگی تکمیل آن را به‌طور مختصر شرح می‌داد. در توضیح فعالیت‌ها، هر فعالیت کوچک به‌عنوان ترکیبی از فعالیت‌های مهارتی-اجرایی و مدیریتی-اطلاعاتی بود که برای تکمیل فعالیت بزرگ مطرح‌شده بودند. از دانش‌آموزان درخواست شده بود که فعالیت‌ها را به ترتیب مطرح‌شده انجام دهند و فعالیت‌های انجام‌شده را مرور و تصحیح نکنند. این چهار بخش عبارت بودند از:

  1. فعالیت‌های بعد از مدرسه: دانش‌آموزان یک فضای کاری مشارکتی را به‌صورت برخط دایر کرده بودند تا در آن اطلاعات مختلف را به اشتراک بگذارند. در مرحله‌ی بعد، اطلاعات موردنیاز را انتخاب کرده و با کمک آن‌ها پوسترهایی را برای برنامه‌ی تمرین بعد از مدرسه درست می‌کردند.
  2. رقابت گروهی: دانش‌آموزان در مرحله‌ی اول یک وب‌گاه را طراحی کردند. سپس عکسی را ویرایش کرده و در آخر از یک برنامه‌ی ساده‌ی ساختن وب‌گاه برای طراحی و ساخت یک صفحه‌ی وب استفاده کردند تا در آن اطلاعات مربوط به رقابت گروهی در مدرسه را نمایش دهند.
  3. تنفس: دانش‌آموزان فایل‌های مختلفی را ارائه کرده و اطلاعات موردنیاز برای طراحی یک سخنرانی را جمع‌آوری و ارزیابی کردند. سپس در این سخنرانی، فرایند تنفس در دانش‌آموزان 8 یا 9 ساله را توضیح دادند.
  4. اردوی مدرسه‌ای: دانش‌آموزان در برنامه‌ریزی یک اردوی مدرسه‌ای کمک کرده و به این منظور از ابزارهای برخط اطلاعاتی استفاده کردند. این فعالیت، دانش‌آموزان را وادار به انتخاب و تطبیق اطلاعات و تولید برگه‌های اطلاعاتی در مورد اردو برای دوستان خود کرده بود. از دانش‌آموزان درخواست شده بود که در برگه‌های اطلاعاتی خود نقشه‌هایی را بیاورند که با استفاده از ابزارهای برخط آن‌ها را طراحی کرده بودند.
نمونه‌ای از مواد آزمون مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای

در این قسمت برای درک بهتر مقیاس سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای چند نمونه را معرفی می‌کنیم. این نمونه‌ها، انواع و محدوده‌ی فعالیت‌هایی را که دانش‌آموزان مکلف به تکمیل آن‌ها در طول آزمون مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای بودند، مشخص می‌کند. این فعالیت‌ها، نمونه‌هایی از پاسخ‌های مربوط به سطوح مهارتی متفاوت در مقیاس سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای را مهیا می‌کند. داده‌های به‌دست‌آمده از هریک از این نمونه‌ها که در بخش تجزیه‌وتحلیل (محاسبه‌ی میانگین مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای) آورده شده است تنها از کشورهایی به‌دست‌آمده است که در آن بخش همکاری داشتند و آزمون مربوطه و برنامه‌نویسی لازم برای آن بخش را انجام دادند.

تمامی پرسش‌های نمونه‌ای از یک طرح به‌عنوان فعالیت بعد از مدرسه نشأت می‌گیرند. این طرح در مرحله‌ی اول از دانش‌آموزان می‌خواست تا بر مجموعه‌ای از فعالیت‌های گسسته در زمینه‌ی طراحی یک برنامه برای فعالیت‌های بعد از مدرسه کار کنند. در مرحله‌ی بعد از دانش‌آموزان درخواست می‌شد که یک پوستر تبلیغاتی را برای برنامه طراحی و تولید کنند. فعالیت‌های مجزای زیر به‌عنوان نمونه‌هایی برای سنجش پیشرفت در سطوح مختلف مقیاس سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای مطرح‌شده‌اند.

پرسش نمونه‌ای 1، پیشرفت در سطح یک مقیاس سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای را نشان می‌دهد. این پرسش اولین پرسشی بود که دانش‌آموزان در طرح فعالیت بعد از مدرسه انجام دادند و در آن از دانش‌آموزان خواسته‌شده بود که با توجه به قسمت‌های "From"، "To" و "Cc" تعداد دریافت‌کنندگان رایانامه را تشخیص دهند. این پرسش، آشنایی دانش‌آموزان با قسمت‌های مختلف رایانامه را با نشان دادن ارسال‌کننده و دریافت‌کنندگان آن مورد ارزیابی قرار داده بود. در واقع هدف این پرسش تعیین این نکته بود که آیا دانش‌آموزان می‌دانند لیست افرادی که در قسمت "Cc" نشان داده می‌شود نیز جزو دریافت‌کنندگان رایانامه محسوب می‌شوند یا خیر. 66 درصد دانش‌آموزان به این پرسش پاسخ درست دادند. درصدهای پیشرفت در کشورهای مختلف از 30 تا 85 درصد بود.

468x354px

پرسش نمونه‌ای 2، دومین پرسشی بود که دانش‌آموزان در رابطه با طرح تمرین‌های بعد از مدرسه تکمیل کردند. در پرسش‌های نمونه‌ای 1 و 2 از یک رایانامه دارای متن به‌عنوان محرک استفاده شد تا سؤالات با زمینه‌ای داستانی مطرح شوند.

464x350px

یافته‌های مطالعه‌ی 2013(اولین آزمون برگزارشده)

تقریباً همه‌ی دانش‌آموزان در تحقیق مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای ادعا کرده بودند که تجربه‌ی استفاده از رایانه را داشته و در مدرسه و خانه به آن دسترسی داشتند. به‌طور میانگین در کشورهای مختلف، بیش از یک‌سوم دانش‌آموزان پایه‌ی هشتم اعلام کرده بودند که بیش از هفت سال است که از رایانه استفاده می‌کنند و 29 درصد دیگر گزارش کردند که حدوداً 5 تا 7 سال است که تجربه‌ی استفاده از رایانه را دارند. 94 درصد از آن‌ها حداقل یک رایانه (به‌صورت دسک‌تاپ، لپ‌تاپ، نوت بوک یا تبلت) در خانه داشتند و 48 درصد نیز بیش از سه رایانه را در منزل دارا بودند. 92 درصد از دانش‌آموزان بیان کردند که در منزل به اینترنت و ارتباط اینترنتی دسترسی داشتند.

دانش‌آموزان در کشورهای مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای، در خانه بیش از هر جایی دیگر از رایانه استفاده می‌کردند. به‌طور میانگین طبق گفته‌های این دانش‌آموزان 87 درصد آن‌ها حداقل یک‌بار در هفته از رایانه استفاده می‌کردند؛ درحالی‌که 54 درصد و 13 درصد دیگر این مقدار استفاده از رایانه را در مدارس و اماکن دیگر داشتند.

استفاده از رایانه بیرون از مدرسه: داده‌های مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای در سال 2013 نشان می‌دهند که دانش‌آموزان به‌طور مکرر و مداوم خارج از مدرسه از فنّاوری‌های دیجیتالی استفاده می‌کردند. بیشتر آن‌ها تمایل داشتند که از اینترنت برای روابط اجتماعی و تبادل اطلاعات، از رایانه برای سرگرمی و از برنامه‌های رایانه‌ای برای کارهای مدرسه و اهداف دیگر استفاده کنند.

به‌طور میانگین سه‌چهارم دانش‌آموزان گزارش کرده بودند که از طریق ارسال پیام یا شبکه‌های اجتماعی هر هفته با دیگران در ارتباط بودند. بیش از نیمی از آن‌ها ادعا کردند که حداقل یک‌بار در هفته از اینترنت برای جستجوی اطلاعات موردنیاز در انجام تکالیف مدرسه استفاده می‌کردند. تقریباً از نیمی از آن‌ها بیان کردند که دست‌کم یک‌بار در هفته به نمایه‌ها و وبلاگ‌های برخط سرزده و در آن‌ها نظر می‌دهند. طبق داده‌های به‌دست‌آمده، استفاده از اینترنت برای برقراری روابط اجتماعی و تبادل اطلاعات در جنس مؤنث کمی بیشتر از جنس مذکر بود.

دانش‌آموزان از رایانه برای سرگرمی نیز استفاده‌ی مداوم داشتند. به‌طور تقریبی 82 درصد دانش‌آموزان در تحقیق مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای حداقل هفته‌ای یک‌بار با رایانه به موسیقی گوش می‌دادند درحالی‌که 62 درصد به‌طور هفتگی ویدئوهای مختلفی را (مثل فیلم، نمایش‌های تلویزیونی یا ویدئو کلیپ‌ها) دانلود و تماشا می‌کردند و 62 درصد نیز هر هفته از اینترنت برای آگاهی از اخبار جدید در زمینه‌های موردعلاقه‌ی خود استفاده می‌کردند. بیش از نیمی از آن‌ها هر هفته زمانی را به بازی‌های رایانه‌ای اختصاص می‌دادند. درمجموع استفاده از رایانه برای سرگرمی در جنس مذکر بیشتر از جنس مؤنث گزارش‌شده بود.

دانش‌آموزان بیرون از مدرسه نیز از برنامه‌های رایانه‌ای استفاده می‌کردند. بیشترین استفاده از برنامه‌های رایانه‌ای به‌منظور «ویرایش مدارک یا ایجاد فایل‌های جدید» (28 درصد از دانش‌آموزان) بود. استفاده از سایر برنامه‌ها بسیار کمتر بود. برای مثال تنها 18 درصد از دانش‌آموزان از نرم‌افزارهای آموزشی کمک‌درسی استفاده می‌کردند. در زمینه‌ی استفاده از نرم‌افزار رایانه‌ای خارج از مدرسه، بین دو جنسیت مذکر و مؤنث تفاوت چندانی گزارش نشده بود.

استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباط برای انجام کارهای مربوط به مدرسه: تقریباً 45 درصد از دانش‌آموزان مطالعه‌ی بین‌المللی سواد اطلاعاتی و رایانه‌ای برای آماده کردن گزارش‌ها یا مقالات خود و 44 درصد از آن‌ها برای آماده کردن سخنرانی و ارائه‌ی خود حداقل یک‌بار در هفته از رایانه استفاده می‌کردند. 40 درصد از دانش‌آموزان هر هفته برای کار با هم مدرسه‌ای‌های خود از فناوری اطلاعات و ارتباط استفاده می‌کردند و 39 درصد نیز رایانه را یک یا چند بار در هفته برای تکمیل تمرینات یا برگه‌ی کار خود به کار می‌گرفتند.

تاریخ انتشار مطلب:
منبع:
بازدیدها: 198 نفر